Można kogoś kochać i jednocześnie nie umieć już z nim żyć.
Można też nie czuć tego, co na początku, i nadal mieć dobrą, bliską relację.
To nie jest sprzeczność.
Problem zaczyna się wtedy, kiedy do jednego worka wrzucamy zakochanie, miłość, bliskość, satysfakcję ze związku i decyzję, żeby być razem.
To są różne rzeczy.
Miłość ma znaczenie. Badania nad rozpadem związków pokazują, że ma znaczenie duże.
Ale sama nie wykonuje całej pracy potrzebnej do utrzymania relacji.
Jeśli kryzys dotyczył także utraty poczucia bezpieczeństwa, zobacz też „Jak odbudować zaufanie w związku po kryzysie” .
Nie wraca za nas do rozmowy po konflikcie. Nie mówi partnerce, że nadal jest dla nas ważna. Nie stawia granic. Nie bierze odpowiedzialności za słowa wypowiedziane w złości. Nie organizuje wspólnego życia. Nie sprawia też automatycznie, że dwoje ludzi po dziesięciu latach nadal chce tego samego.
Dlatego czasem warto zadać sobie trudniejsze pytanie niż:
„Czy ją kocham?”
Na przykład:
„Co naprawdę trzyma mnie dziś w tej relacji — i czy chcę, żeby właśnie to mnie w niej trzymało?”
„Kochamy się” nie odpowiada na wszystkie pytania
Na początku dużo rzeczy dzieje się prawie samo.
Chcesz ją zobaczyć.
Pamiętasz, co mówiła.
Szukasz czasu na spotkanie.
Piszesz bez powodu.
Dotyk nie jest pozycją na liście rzeczy do zrobienia.
Nie trzeba wpisywać do kalendarza:
„19:30 — zainteresować się kobietą, którą kocham”.
Potem przychodzi zwykłe życie.
Praca.
Dzieci.
Rachunki.
Rodzice.
Kredyt.
Zakupy.
Zmęczenie.
Telefon, który ciągle dzwoni.
I kolejny wtorek, w którym oboje bardziej marzycie o śnie niż o romantycznej kolacji.
Właśnie wtedy sprawdza się nie tylko to, co czujesz, ale też to, jak jesteś w tej relacji.
Możesz naprawdę kochać swoją partnerkę i jednocześnie:
unikać trudnych rozmów,
od miesięcy jej nie słuchać,
przynosić napięcie z pracy do domu,
wycofywać się przy każdym konflikcie,
przestać interesować się tym, czym ona żyje,
albo uznać, że skoro jesteście razem od piętnastu lat, to wszystko, co ważne, powinno już działać samo.
Nie działa.
Uczucie nie zwalnia z odpowiedzialności za zachowanie.
Bycie razem też nie dowodzi, że związek jest dobry
Działa to również w drugą stronę.
Ludzie zostają razem z bardzo różnych powodów.
Bo chcą.
Bo kochają.
Bo mają dzieci.
Bo przez lata zbudowali wspólny dom, firmę, środowisko znajomych i sposób życia.
Bo nie chcą rozwalać czegoś, co wciąż ma dla nich wartość.
Ale czasami również dlatego, że boją się samotności.
Nie wiedzą, jak wyglądałoby życie po rozstaniu.
Nie stać ich na dwa mieszkania.
Boją się utraty codziennego kontaktu z dziećmi.
Albo od dawna wiedzą, że nie są szczęśliwi, ale znane wydaje się bezpieczniejsze niż nieznane.
Dlatego samo pytanie:
„Czy nadal jesteśmy razem?”
mówi mniej niż:
„Dlaczego nadal jesteśmy razem?”
Książka, od której zaczęło się pytanie
Jednym z punktów wyjścia do tego tekstu była książka The Value of Others Oriona Tarabana.
Taraban patrzy na relacje przez model ekonomiczny: wartość, wymianę, atrakcyjność, negocjacje, alternatywy i władzę. Sam opis książki przedstawia ją jako „economic model of relationships”.
Jedna z najbardziej prowokacyjnych tez książki pojawia się w rozdziale zatytułowanym:
„Love has nothing to do with relationships.”
Miłość nie ma nic wspólnego z relacjami.
Nie kupuję tego zdania wprost.
Badania nad związkami również go nie potwierdzają. Metaanaliza obejmująca 137 badań i ponad 37 tysięcy osób pokazała, że miłość — obok zaangażowania — należała do mocniejszych badanych predyktorów tego, czy relacja się rozpadnie.
Ale pod prowokacją Tarabana jest pytanie warte zatrzymania:
Czy kochać kogoś i umieć z nim tworzyć związek to dokładnie to samo?
Nie.
I właśnie tutaj jego model zaczyna być ciekawy.
Nie jako instrukcja relacji.
Jako pytanie.
Dlaczego ludzie zostają razem? Tu zaczyna się coś więcej niż miłość
Jednym z najlepiej przebadanych sposobów opisywania zaangażowania w relację jest Investment Model, rozwijany od lat 80. przez Caryl Rusbult i późniejszych badaczy.
Nazwa może brzmieć jak podręcznik ekonomii.
Mechanizm jest prosty.
Na nasze zaangażowanie w relację wpływają między innymi trzy rzeczy:
satysfakcja, inwestycje i alternatywy.
CO POKAZUJĄ BADANIA
Duża metaanaliza Petera Trana, Madeline Judge i Yoshihisy Kashimy objęła ponad 50 tysięcy osób z 202 niezależnych prób. Najsilniej z zaangażowaniem wiązała się satysfakcja z relacji. Dalej — wielkość inwestycji. Lepsza ocena dostępnych alternatyw wiązała się natomiast z niższym zaangażowaniem.
Przełóżmy to z języka badaczy na życie.
Satysfakcja: czy dobrze mi z Tobą żyć?
Nie:
„Czy każdy dzień jest świetny?”
Nie jest.
Nie:
„Czy nigdy się nie kłócimy?”
Będziecie.
Chodzi raczej o ogólny bilans doświadczenia.
Czy dobrze mi z tą osobą?
Czy czuję szacunek?
Czy jest między nami bliskość?
Czy w tej relacji mam miejsce?
Czy nadal lubię spędzać z nią czas?
Czy kiedy dzieje się coś ważnego, ona jest jedną z osób, do których chcę z tym iść?
Męski Słownik Emocji
Bliskość
Kontakt, w którym nie musisz grać. Możesz być zauważony, usłyszany i pozostać sobą bez rezygnacji z własnych granic.
Zobacz hasło →
To inne pytanie niż:
„Czy ją kocham?”
Możesz bowiem kogoś kochać i od dawna być w relacji bardzo nieszczęśliwy.
Inwestycja: co właściwie znaczy piętnaście wspólnych lat?
Po trzech miesiącach możesz mieć wspólne zdjęcia, kilka dobrych wspomnień i szczoteczkę w jej łazience.
Po piętnastu latach możesz mieć:
dzieci,
dom,
kredyt,
przyjaciół,
relacje z rodzinami,
psa,
firmę,
rytuał niedzielnego śniadania,
wspomnienie pierwszego wynajmowanego mieszkania,
choroby, przez które razem przeszliście,
wakacje, o których dzieci nadal opowiadają,
plany na następne dziesięć lat,
i tysiące zwykłych wieczorów, których nikt nie fotografował.
To wszystko ma wagę.
W badaniach nad zaangażowaniem nazywa się to inwestycją.
Nie dlatego, że związek jest lokatą.
Dlatego, że jego zakończenie może oznaczać utratę znacznie większej części życia niż tylko samej relacji z partnerką.
I dlatego zdanie:
„Gdyby naprawdę było mu źle, po prostu by odszedł”
jest zbyt proste.
Człowiek może wiedzieć, że coś nie działa, i jednocześnie wiedzieć, że odejście przebuduje prawie całe jego życie.
Alternatywy: co właściwie jest „po drugiej stronie”?
Kiedy słyszysz „alternatywa”, łatwo pomyśleć:
inna kobieta.
Ale w Investment Model alternatywą może być po prostu życie poza obecną relacją.
Samotne mieszkanie.
Spokojniejsze życie.
Nowy związek.
Brak związku.
Więcej wolności.
Mniej konfliktów.
Albo przeciwnie:
samotne wieczory,
dwa domy dla dzieci,
finansowy chaos,
weekendy bez syna lub córki,
i zaczynanie od nowa życia, które przez piętnaście lat miało jeden rytm.
To, jak człowiek widzi swoje alternatywy, wpływa na gotowość do pozostania.
I prowadzi do ważnego rozróżnienia:
zaangażowanie w relację nie zawsze oznacza satysfakcję z relacji.
Możesz być bardzo mocno związany ze związkiem, w którym od dawna nie jesteś szczęśliwy.
Miłość nie jest tym samym co satysfakcja
Możesz kochać partnerkę i jednocześnie czuć się przy niej samotny.
To jedno z trudniejszych doświadczeń do nazwania.
Bo łatwiej powiedzieć:
„chyba już jej nie kocham”
niż:
„kocham ją, ale od dawna czuję się w tym związku sam”.
Samotność w związku nie musi wyglądać jak brak ludzi.
Można spać w jednym łóżku.
Jeść razem śniadania.
Odbierać dzieci.
Planować wakacje.
Uprawiać seks.
Rozmawiać codziennie o tym, kto zrobi zakupy.
I prawie nie rozmawiać o tym, co naprawdę dzieje się między wami.
Męski Słownik Emocji
Samotność
Samotność nie zawsze oznacza brak ludzi. Czasem oznacza brak prawdziwego kontaktu.
Zobacz hasło →
Dlatego dobrze rozdzielić:
czy kocham
od:
czy czuję bliskość,
czy czuję się widziany,
czy sam ją jeszcze widzę,
czy nadal potrafimy naprawdę się spotkać.
Dopiero właściwie nazwany problem daje szansę na właściwą rozmowę.
Brak motyli nie oznacza automatycznie końca miłości
Jest też druga pułapka.
Pierwsza mówi:
„jeśli naprawdę się kochamy, wszystko powinno się ułożyć”.
Druga:
„jeśli nie czuję już tego, co na początku, miłość się skończyła”.
Też za prosto.
CO POKAZUJĄ BADANIA
Bianca Acevedo i Arthur Aron przeanalizowali badania nad miłością w długich związkach. Ich wniosek jest ciekawy: romantyczna miłość — rozumiana jako intensywne zaangażowanie, zainteresowanie i komponent seksualny, ale bez obsesyjności typowej dla części wczesnego zakochania — może istnieć również w długoletnich relacjach.
Spokojniejszy związek nie musi więc być martwym związkiem.
Dobrze, że po dziesięciu latach nie analizujesz każdej wiadomości od partnerki przez godzinę.
Dobrze, że nie każdy wieczór musi być wydarzeniem.
Dobrze, że możesz usiąść obok niej w dresie i milczeć bez zastanawiania się, czy robisz właściwe wrażenie.
Problem nie zaczyna się wtedy, gdy relacja robi się zwyczajna.
Może zacząć się wtedy, kiedy zwyczajność zmienia się w obojętność.
Przestajesz pytać.
Przestajesz dotykać.
Przestajesz zauważać.
Przestajesz być ciekawy.
Po kilku latach świetnie działacie jako zespół logistyczny.
Tylko coraz słabiej jako para.
Dobra relacja nie utrzymuje się sama
Badacze relacji używają pojęcia relationship maintenance — podtrzymywanie relacji.
To nie jest instrukcja:
„codziennie wykonaj trzy gesty miłości”.
Obejmuje wiele zachowań i sposobów myślenia, które pomagają utrzymać albo poprawić jakość relacji. Duży przegląd badań nad tym obszarem pokazuje właśnie różnorodność tych procesów.
Nie istnieje jeden magiczny trik.
Ale kilka rzeczy warto zobaczyć.
Czy czuję, że jestem przez Ciebie widziany?
Jednym z ważnych pojęć w badaniach bliskich relacji jest perceived partner responsiveness .
Brzmi naukowo.
W praktyce chodzi o bardzo proste doświadczenie:
czy mam poczucie, że partnerka mnie rozumie, docenia i że to, co się ze mną dzieje, jest dla niej ważne?
CO POKAZUJĄ BADANIA
Badanie ponad dwóch tysięcy małżonków pokazało, że takie poczucie responsywności partnera było związane z późniejszym dobrostanem nawet w perspektywie dziesięciu lat.
Nie oznacza to:
„ona musi się ze mną zgadzać”.
Możesz kogoś rozumieć i nadal powiedzieć:
„widzę to inaczej”.
Możesz powiedzieć:
„widzę, że to dla Ciebie ważne”
bez mówienia:
„masz rację”.
I odwrotnie.
Możesz rozwiązać wszystkie praktyczne problemy partnerki i ani razu nie sprawić, żeby poczuła, że została usłyszana.
To mężczyznom bywa szczególnie łatwo pomylić.
Ona: „Mam naprawdę dość tego, co dzieje się w pracy”.
Ty: „To powiedz szefowi, że albo daje Ci podwyżkę, albo odchodzisz”.
Może nawet masz rację.
Tylko być może w tej chwili ona nie przyszła po strategię negocjacyjną.
Przyszła do Ciebie.
Związek potrzebuje też rzeczy małych
W badaniach nad podtrzymywaniem relacji pojawia się również wdzięczność.
Nie jako wielkie:
„jestem wdzięczny wszechświatowi”.
Bardziej:
„widzę, co robisz”.
CO POKAZUJĄ BADANIA
Badanie małżeństw prowadzone przez kilka lat pokazało ciekawą pętlę: zachowania podtrzymujące relację sprzyjały poczuciu, że partner odpowiada na nasze potrzeby; to wiązało się z wdzięcznością, a wdzięczność z kolei motywowała dalsze zachowania służące relacji.
Męski Słownik Emocji
Wdzięczność
Uznanie, że dostałeś lub przeżyłeś coś ważnego. Wdzięczność porządkuje wzrok — przestajesz widzieć tylko brak.
Zobacz hasło →
Nie trzeba robić z tego rytuału.
Czasem wystarczy:
„Dzięki, że to ogarnęłaś.”
„Widziałem, ile Cię to kosztowało.”
„Dobrze, że jesteś.”
Nie dlatego, że partnerka potrzebuje ciągłych pochwał.
Dlatego, że ludzie łatwo przyzwyczajają się do tego, co druga osoba robi codziennie.
Po latach przestajesz widzieć pracę.
Widzisz dopiero jej brak.
„Wystarczy się komunikować” też jest za proste
O komunikacji w związku napisano już wszystko.
Rozmawiajcie.
Słuchajcie.
Mówcie o potrzebach.
Nie krzyczcie.
To nie są złe rady.
Problem zaczyna się wtedy, kiedy komunikację przedstawia się jako klucz, który otwiera każde drzwi.
Nie otwiera.
Możecie komunikować się bardzo jasno:
Ty: „Nie chcę mieć dzieci”.
Ona: „Chcę mieć dzieci”.
Komunikacja zadziałała.
Problem został.
Możecie też bardzo spokojnie odkryć, że chcecie zupełnie innego życia.
CO POKAZUJĄ BADANIA
Metaanaliza 64 badań par pokazała, że pozytywne i negatywne zachowania komunikacyjne rzeczywiście przewidują późniejszą jakość związku, ale efekty były niewielkie. Negatywna komunikacja wiązała się także z późniejszym rozpadem relacji.
Czyli komunikacja ma znaczenie.
Ale nie wyjaśnia wszystkiego.
Dobra rozmowa nie gwarantuje, że zostaniecie razem.
Może za to pomóc wam zobaczyć, co naprawdę jest między wami.
A to czasem jest ważniejsze niż udawanie, że każda rozmowa musi zakończyć się zgodą.
Nie każda trudniejsza faza oznacza koniec
Satysfakcja ze związku zmienia się w czasie.
CO POKAZUJĄ BADANIA
Duża metaanaliza 165 prób obejmujących ponad 165 tysięcy osób pokazała, że przeciętnie satysfakcja z relacji obniżała się szczególnie w pierwszych latach związku, ale późniejszy przebieg nie był prostą linią spadkową. Poszczególne osoby i pary różnią się od siebie.
To ważne, bo łatwo zrobić z porównania z początkiem związku test jakości:
„Kiedyś było inaczej, więc coś się skończyło.”
Oczywiście, że było inaczej.
Kiedyś mieliście weekend dla siebie.
Dzisiaj syn ma mecz o 9:00, córka urodziny koleżanki o 15:00, a wy między jednym a drugim próbujecie kupić pralkę.
Kiedyś seks zaczynał się od wiadomości w środku dnia.
Dzisiaj czasem zaczyna się od:
„Młody już śpi?”
To nie musi oznaczać końca czułości ani bliskości .
Męski Słownik Emocji
Czułość
Czułość to sposób bycia blisko z uwagą, delikatnością i szacunkiem dla granic. Może wyrażać się słowem, dotykiem, obecnością albo spokojnym zainteresowaniem.
Zobacz hasło →
Oznacza, że relacja nie działa już wyłącznie na paliwie nowości.
Potrzebuje czegoś więcej.
Są rzeczy, których nie należy nazywać „pracą nad związkiem”
„Związki wymagają pracy” może być mądrym zdaniem.
Może być też bardzo złym zdaniem.
Bo można nim usprawiedliwić prawie wszystko.
„Wytrzymaj.”
„Każda para tak ma.”
„Tyle już zainwestowaliście.”
„Zrób to dla dzieci.”
WAŻNE
Nie.
Inwestycja nie jest obowiązkiem pozostawania.
Miłość nie usprawiedliwia przemocy.
Wspólna historia nie daje prawa do poniżania.
Zaangażowanie nie oznacza zgody na kontrolę.
Męski Słownik Emocji
Granica
Miejsce, w którym kończy się Twoja zgoda. Granica może chronić szacunek i bezpieczeństwo bez automatycznego kończenia relacji.
Zobacz hasło →
Dobrze postawiona granica nie musi oznaczać końca relacji. Czasem jest właśnie próbą powiedzenia:
„Tak dalej nie chcę, ale ta relacja nadal jest dla mnie ważna.”
Model psychologiczny może pomóc zrozumieć, dlaczego człowiekowi trudno odejść.
Nie powinien za niego decydować:
„dlatego musisz zostać”.
Co naprawdę trzyma Twój związek?
Możesz przeczytać sto tekstów o relacjach i nadal ominąć pytanie dotyczące właśnie Ciebie.
Dlatego zamiast kolejnej listy „filarów udanego związku” spróbuj odpowiedzieć sobie na kilka pytań.
Nie musisz odpowiadać dobrze.
Wystarczy uczciwie.
Czy nadal lubię być z tą osobą?
Nie tylko ją kochać.
Być.
Czy czuję się przy niej widziany?
Czy ja nadal ją widzę?
Czy wiem, czym ostatnio żyje?
Czego się boi?
Na co czeka?
Co ją cieszy?
Czym jest zmęczona?
Czy poza wspólną historią mamy wspólną teraźniejszość?
Bo można godzinami wspominać Chorwację z 2014 roku i coraz mniej wiedzieć o człowieku siedzącym dziś po drugiej stronie stołu.
Czy zostaję dlatego, że chcę, czy dlatego, że odejście wydaje się niemożliwe?
Czasami odpowiedź brzmi:
jedno i drugie.
Co przez te lata zbudowaliśmy, czego naprawdę nie chcę stracić?
Za czym między nami tęsknię?
Czy umiemy wrócić do siebie po konflikcie?
Nie chodzi o to, czy się kłócicie.
Chodzi o to, czy istnieje powrót do kontaktu.
Męski Słownik Emocji
Powrót do kontaktu
Świadomy ruch po milczeniu, wycofaniu, konflikcie albo wybuchu. Nie cofa tego, co się stało — otwiera możliwość ponownej rozmowy.
Zobacz hasło →
Czy ktoś potrafi powiedzieć:
„Wczoraj przesadziłem.”
„Nadal jestem zły, ale chcę o tym porozmawiać.”
„Nie chcę, żeby ta cisza została między nami.”
Czy ona wie, czego mi brakuje?
Czy tylko czekam, aż się domyśli?
I jeszcze jedno:
Czy ja wiem, czego brakuje jej?
Miłość jest ważna. Ale związek dzieje się między poniedziałkiem a niedzielą
Łatwo zobaczyć miłość w wielkich momentach.
Na ślubie.
Przy narodzinach dziecka.
W szpitalu.
Na wakacjach.
Kiedy przychodzi naprawdę dobra wiadomość.
Albo kiedy nagle orientujesz się, że możesz kogoś stracić.
Większa część związku wydarza się jednak w zwykły wtorek.
Kiedy oboje jesteście zmęczeni.
Kiedy trzeba coś ustalić.
Kiedy dziecko jest chore.
Kiedy któreś zapomniało o czymś ważnym.
Kiedy seks nie wydarzył się od dwóch tygodni.
Kiedy ona mówi zdanie, którego nie chcesz słyszeć.
Kiedy Ty masz w głowie tylko: „dajcie mi wszyscy spokój”.
Miłość nie wykonuje wtedy całej pracy sama.
Ale może być jednym z powodów, dla których nadal chce Ci się tę pracę wykonać.
Nie chodzi o codzienne „pracowanie nad związkiem”.
Chodzi raczej o to, żeby nie uznać, że skoro kiedyś wybraliście siebie, wszystko ważne wydarzy się już automatycznie.
Nie wydarzy się.
Bliskość trzeba czasem odbudować.
Czułość przypomnieć.
Wdzięczność powiedzieć.
Granicę nazwać.
Do rozmowy wrócić.
I czasem po wielu latach ponownie odpowiedzieć sobie na pytanie:
„Czy nadal chcę budować właśnie z Tobą?”
Nie dlatego, że z dobrym związkiem jest coś nie tak, jeśli pojawia się w nim wątpliwość.
Tylko dlatego, że wybór przestaje być naprawdę wyborem, jeśli nigdy więcej go sobie nie zadajemy.
FAQ — miłość i trwałość związku
Czy sama miłość wystarczy do stworzenia trwałego związku?
Nie ma jednego czynnika gwarantującego trwałość związku. Badania pokazują znaczenie m.in. miłości, zaangażowania, satysfakcji, wspólnych inwestycji oraz sposobu postrzegania alternatyw. Miłość jest ważna, ale sama nie rozwiązuje różnic dotyczących zachowania, granic czy fundamentalnych celów życiowych.
Czy można kochać kogoś i nie chcieć już z nim być?
Tak. Uczucie do drugiego człowieka i decyzja o kontynuowaniu wspólnego życia nie są dokładnie tym samym. Można nadal czuć miłość, przywiązanie lub czułość i jednocześnie uznać, że dalszy związek nie jest możliwy albo nie jest dobrym wyborem.
Czy brak zakochania oznacza koniec miłości?
Nie. Badania wskazują, że romantyczna miłość może istnieć także w długoletnich relacjach bez obsesyjnej intensywności charakterystycznej dla części początkowego zakochania.
Dlaczego ludzie zostają w związkach, w których nie są szczęśliwi?
Przyczyn może być wiele: wspólne dzieci, dom, finanse, historia, przywiązanie, obawa przed samotnością, poczucie obowiązku, nadzieja na zmianę oraz mało atrakcyjne alternatywy. Samo pozostawanie razem nie oznacza więc wysokiej satysfakcji z relacji.
Co wpływa na zaangażowanie w związek?
W Investment Model szczególnie ważne są satysfakcja z relacji, wielkość wspólnych inwestycji oraz jakość postrzeganych alternatyw. W dużej metaanalizie wszystkie trzy były wyraźnie związane z poziomem zaangażowania.
Czy każdy związek z czasem staje się mniej satysfakcjonujący?
Nie. Badania pokazują pewne średnie wzorce zmian wraz z wiekiem i długością relacji, ale konkretne pary mogą rozwijać się bardzo różnie. Nie istnieje jedna obowiązkowa trajektoria związku.
Czy dobra komunikacja wystarczy, żeby uratować związek?
Nie. Komunikacja ma znaczenie, ale nie rozwiązuje każdej różnicy. Dwoje ludzi może bardzo dobrze powiedzieć sobie, że chce od życia czegoś zupełnie innego. Dobra rozmowa pomaga zobaczyć rzeczywistość relacji — nie gwarantuje konkretnego wyniku.
Kiedy warto przestać analizować związek samemu i zacząć o nim rozmawiać?
Gdy ten sam temat regularnie wraca, rośnie dystans, znika bliskość, konflikty kończą się długą ciszą albo od miesięcy nosisz coś, czego partnerka nawet nie zna. Rozmowa nie musi od razu dawać rozwiązania. Czasem pierwszym krokiem jest nazwanie tego, co naprawdę się dzieje.
Źródła
Taraban, O. (2024). The Value of Others: Understanding the Economic Model of Relationships to Get (and Keep) More of What You Want in the Sexual Marketplace.
Google Books .
Tran, P., Judge, M., & Kashima, Y. (2019). Commitment in relationships: An updated meta-analysis of the Investment Model. Personal Relationships, 26 , 158–180.
doi: 10.1111/pere.12268 .
Le, B., Dove, N. L., Agnew, C. R., Korn, M. S., & Mutso, A. A. (2010). Predicting nonmarital romantic relationship dissolution: A meta-analytic synthesis. Personal Relationships, 17 , 377–390.
doi: 10.1111/j.1475-6811.2010.01285.x .
Acevedo, B. P., & Aron, A. (2009). Does a Long-Term Relationship Kill Romantic Love? Review of General Psychology, 13 , 59–65.
doi: 10.1037/a0014226 .
Bühler, J. L., Krauss, S., & Orth, U. (2021). Development of relationship satisfaction across the life span: A systematic review and meta-analysis. Psychological Bulletin, 147 , 1012–1053.
doi: 10.1037/bul0000342 .
Kanter, J. B., Lavner, J. A., Lannin, D. G., Hilgard, J., & Monk, J. K. (2022). Does couple communication predict later relationship quality and dissolution? A meta-analysis. Journal of Marriage and Family, 84 , 533–551.
doi: 10.1111/jomf.12804 .
Selcuk, E., Gunaydin, G., Ong, A. D., & Almeida, D. M. (2016). Does Partner Responsiveness Predict Hedonic and Eudaimonic Well-being? A 10-Year Longitudinal Study. Journal of Marriage and Family, 78 , 311–325.
doi: 10.1111/jomf.12272 .
Ogolsky, B. G., & Stafford, L. (2023). A systematic review of relationship maintenance: Reflecting back and looking to the future. Personal Relationships .
doi: 10.1111/pere.12429 .
Kubacka, K. E., Finkenauer, C., Rusbult, C. E., & Keijsers, L. (2011). Maintaining Close Relationships: Gratitude as a Motivator and a Detector of Maintenance Behavior. Personality and Social Psychology Bulletin, 37 , 1362–1375.
doi: 10.1177/0146167211412196 .
