Na spotkaniu zespołu kierownik dziękuje Ci za ukończony projekt. Słyszysz kilka konkretnych pochwał, ludzie wracają do swoich zadań, a Ty zamiast ulgi zaczynasz odtwarzać w głowie wszystkie momenty, w których czegoś nie wiedziałeś. Wspominasz kolegę, który pomógł rozwiązać problem, i myślisz, że bez niego wszystko by się rozsypało.
Nie każdy niepokój po ocenie pracy oznacza to samo. Czasem rzeczywiście brakuje nam wiedzy lub jasnych oczekiwań. Innym razem mamy dowody, że wykonaliśmy zadanie dobrze, ale trudno nam uznać własny udział w wyniku. Ten artykuł dotyczy właśnie tej drugiej sytuacji — bez udawania, że da się ją rozpoznać po jednym zdaniu.
Co oznacza syndrom oszusta w pracy?
Popularna nazwa „syndrom oszusta” opisuje doświadczenie, w którym człowiek pomimo osiągnięć ma wrażenie, że zajmuje swoje miejsce przez przypadek, czyjąś pomyłkę albo szczęście. Może obawiać się, że współpracownicy w końcu odkryją, iż nie jest tak dobry, jak sądzą. To zjawisko badawcze bywa też nazywane poczuciem bycia oszustem lub zjawiskiem oszusta. [1]
Słowo „syndrom” nie powinno wprowadzać w błąd. Nie oznacza tu samodzielnej diagnozy psychiatrycznej ani sposobu oceny charakteru. To opis określonych przeżyć, które mogą pojawiać się w pracy, podczas nauki, po awansie lub przy nowej odpowiedzialności. Źródłowy przegląd Bravaty i współautorów wyraźnie odróżniał to pojęcie od rozpoznanej jednostki chorobowej. [1]
W praktyce można pomyśleć: „Udało się, bo miałem dobry zespół”, „Szef mnie przecenia”, „Przy następnej trudniejszej sprawie będzie po mnie widać, że się nie nadaję”. Współpraca i proszenie o pomoc są jednak zwykłą częścią wielu zadań. Nie rozstrzygają same przez się, czy ktoś ma odpowiednie umiejętności.
Dlaczego pochwała nie zawsze daje poczucie, że zasłużyłeś?
Można uznawać negatywną uwagę za potwierdzenie własnych braków, a pozytywną — za efekt łutu szczęścia. W przeglądzie badań opisano właśnie taki sposób przypisywania sukcesów czynnikom zewnętrznym, a potknięć własnej rzekomej niekompetencji. To nie znaczy, że każda osoba doświadczająca zwątpienia myśli zawsze w ten sposób. [1]
Wyobraź sobie dwie wiadomości. W pierwszej klient chwali Twoją pracę. W drugiej prosi o drobną poprawkę. Jeśli pierwszą uznasz za grzeczność, a drugą za dowód, że nie powinieneś zajmować stanowiska, obie informacje otrzymują zupełnie różną wagę. Warto to zauważyć, zanim wyciągniesz daleko idący wniosek o sobie.
Udział innych osób w Twoim sukcesie nie unieważnia Twojego własnego wkładu.
Męski Słownik Emocji
Wstyd
Wstyd może podpowiadać, że inni zobaczą Cię jako kogoś niewystarczającego. Jest rzeczywistym doświadczeniem, ale nie stanowi sam w sobie dowodu, że oszukujesz albo nie umiesz wykonać swojej pracy.
Zobacz hasło →
Co rzeczywiście pokazują badania?
Przegląd systematyczny opublikowany w 2020 roku w Journal of General Internal Medicine zebrał 62 badania obejmujące łącznie 14 161 uczestników. Autorzy stwierdzili duże różnice między badaniami: odsetki osób spełniających przyjmowane kryteria mieściły się w zakresie od 9% do 82%, w znacznym stopniu zależnie od narzędzia i przyjętego progu. Tak rozległego przedziału nie wolno przedstawiać jako odpowiedzi na pytanie, ilu Polaków „ma syndrom oszusta”. [1]
Co pokazują badania
W analizowanych pracach poczucie bycia oszustem dotyczyło zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Wyniki porównań płci nie były jednolite: część badań wykazywała różnice, a część nie. Badacze opisywali też powiązania tych odczuć z lękiem, obniżonym nastrojem i trudnościami zawodowymi. Same powiązania nie dowodzą, że jedno doświadczenie powoduje drugie. [1]
Przegląd ten objął publikacje wyszukiwane do maja 2018 roku. W tamtym zestawie nie znaleziono badań oceniających leczenie tego zjawiska. Nie oznacza to, że do dziś nie badano żadnych form wsparcia. W 2024 roku opublikowano osobny przegląd 31 opracowań dotyczących działań podejmowanych w środowisku zawodowym. [1] [3]
Czy problem zawsze jest w człowieku, a nie w miejscu pracy?
Nie każda obawa bierze się wyłącznie ze sposobu myślenia o sobie. Jeśli w zespole nie wiadomo, kto za co odpowiada, pochwały są ogólne, błędy omawia się publicznie, a pytania traktuje jak dowód słabości, trudno rzetelnie ocenić własne postępy.
Sanne Feenstra i współautorzy w artykule z 2020 roku proponowali szerszą perspektywę. Zwracali uwagę, że na poczucie bycia oszustem mogą mieć znaczenie również relacje w zespole, hierarchia organizacji i sygnały, czy człowiek jest traktowany jako pełnoprawny uczestnik pracy. To argumentacja naukowa przedstawiona w artykule przeglądowo-koncepcyjnym, nie eksperyment dowodzący przyczyn każdego indywidualnego lęku. [2]
Warto więc postawić obok siebie dwa pytania: „Jak interpretuję własną pracę?” oraz „Jakie informacje rzeczywiście dostaję o zadaniach, błędach i oczekiwaniach?”. Czasem potrzebne są bardziej konkretne oceny. Czasem nauczenie się nowej umiejętności. A czasem zmiana sposobu, w jaki zespół rozmawia o trudnościach.
Czym różni się syndrom oszusta od prawdziwego braku umiejętności?
To ważna różnica. Możesz być nowy w zadaniu i naprawdę nie wiedzieć, jak je wykonać. Masz wtedy konkretną lukę do uzupełnienia. Możesz też umieć wykonać pracę, mieć jej rezultat i pozytywną ocenę, ale wciąż uważać, że uznanie jest pomyłką. Jedno doświadczenie nie wyklucza drugiego.
Nie warto ani tłumaczyć każdej trudności „syndromem”, ani uznawać każdej obawy za trafny osąd własnych kompetencji. Konkretne wymagania stanowiska, rzeczywisty przebieg zadania i informacja zwrotna mogą pomóc oddzielić to, co trzeba jeszcze opanować, od przekonania, że cały Twój dorobek jest przypadkowy. To autorski sposób porządkowania sytuacji, nie badanie diagnostyczne.
Nie jest to też to samo co perfekcjonizm. Tam centralnym problemem może być niekończące się poprawianie pracy. Tu główne napięcie dotyczy poczucia, że inni przeceniają Twoje możliwości. Jeśli rozpoznajesz raczej ciągłe „jeszcze dopracuję”, przeczytaj osobny artykuł: Perfekcjonizm w pracy – kiedy „jeszcze poprawię” nie ma końca.
Kiedy napięcie narasta przed oceną?
W środku tygodnia może pojawić się nowy projekt, prezentacja wyników lub rozmowa z szefem. Sama niepewność przed oceną nie oznacza, że wydarzy się coś złego. Jeśli jednak każdą taką sytuację odczytujesz jak nadchodzące ujawnienie oszustwa, napięcie może towarzyszyć nawet dobrej pracy.
Nie musisz natychmiast zmienić uczuć na optymizm. W pierwszej kolejności można spróbować zauważyć, czego dokładnie się obawiasz: pytania, na które nie znasz odpowiedzi, utraty projektu, krytyki czy tego, że nikt nie uzna Twojej dotychczasowej pracy? Różne obawy wymagają różnych działań.
Męski Słownik Emocji
Napięcie
Napięcie może pojawić się, gdy spodziewasz się surowej oceny lub ważnej rozmowy. Możesz je nazwać, nie przyjmując automatycznie, że to, co przewidujesz, musi się wydarzyć.
Zobacz hasło →
Co można zrobić bez udawania, że wystarczy uwierzyć w siebie?
Rada „po prostu uwierz w swoje kompetencje” nie mówi wiele o tym, co zrobić w poniedziałek rano. Pomocniejsze jako punkt wyjścia mogą być informacje, które da się sprawdzić: jakie zadanie było do wykonania, jaki jest jego wynik, z czego jesteś rzeczywiście zadowolony i czego jeszcze potrzebujesz się nauczyć.
Przykładowo po zakończeniu projektu możesz zapisać trzy rzeczy: co było Twoim zadaniem, jaki wkład miałeś w rezultat oraz z czyjej pomocy korzystałeś. Uznanie wsparcia zespołu nie wymaga odbierania sobie własnego udziału. To ćwiczenie redakcyjne, a nie metoda o potwierdzonej skuteczności klinicznej.
W przeglądzie z 2024 roku opisano próby edukacji, szkoleń, poradnictwa, rozmów wspierających i pracy w grupach. Autorzy wskazywali niejednorodność metod oraz wyników i potrzebę rzetelniejszych badań. Nie daje to podstaw do obietnicy, że jeden kurs, zeszyt z osiągnięciami albo konkretna rozmowa rozwiążą problem u każdego. [3]
Cztery pytania, gdy myślisz „zaraz mnie zdemaskują”
To cztery autorskie pytania, które służą uporządkowaniu sytuacji. Nie stanowią kwestionariusza psychologicznego, nie dają wyniku i nie służą do rozpoznawania zaburzeń.
Cztery kroki
Oddziel fakty od przewidywań
01. Co właściwie zrobiłem?
Jakie zadanie wykonałem, czego się nauczyłem i jaki mam konkretny wynik?
02. Co wiem o ocenie innych?
Czy dostałem jasną informację zwrotną, czy tylko zakładam, co inni myślą?
03. Czego naprawdę nie potrafię?
Jaki brak wiedzy mogę nazwać i uzupełnić, zamiast oceniać cały swój dorobek?
04. Jak działa moje środowisko pracy?
Czy znam oczekiwania i mogę bez obawy dopytać o zadania oraz błędy?
Jeżeli te pytania nie przynoszą ulgi, nie oznacza to, że nie dość się starasz. Nie musisz rozwiązywać wszystkiego sam. Przy uporczywym lęku, bezsenności czy długotrwałym utrudnieniu codziennego życia warto rozważyć indywidualną rozmowę ze specjalistą zdrowia psychicznego.
Jak poprosić o konkretną ocenę swojej pracy?
Nie musisz opowiadać przełożonemu o wszystkich swoich obawach. Jeśli kontakt jest bezpieczny i relacja zawodowa pozwala na taką rozmowę, można skupić się na faktach: kryteriach, wyniku, obszarach do poprawy i tym, co następnym razem powinno wyglądać inaczej.
Jak to powiedzieć
Gdy chcesz lepiej zrozumieć ocenę swojej pracy, możesz zaprosić rozmówcę do podania konkretnych przykładów.
„Chciałbym lepiej wiedzieć, co w tym projekcie zrobiłem dobrze, a co warto poprawić. Czy możemy omówić dwa konkretne przykłady i oczekiwania wobec następnego zadania?”
To propozycja rozmowy, nie obowiązek ani sprawdzona terapia. Jeśli w zespole panuje zastraszanie, najpierw oceń własne bezpieczeństwo i dostępne możliwości wsparcia.
Ważne, by z rozmowy nie zrobić kolejnego egzaminu z wartości człowieka. Można potrzebować lepszych informacji o pracy i nadal pozostać osobą kompetentną w swoich aktualnych granicach.
Nie musisz udowadniać, że nigdy nie potrzebujesz pomocy
Kompetencje nie polegają na tym, że człowiek wszystko wie, nigdy nie pyta i zawsze działa sam. W wielu zawodach ważne jest także rozpoznanie własnych ograniczeń, współpraca i nauczenie się tego, czego jeszcze nie opanowaliśmy.
Gdy obawiasz się zdemaskowania, spróbuj nie wydawać wyroku na podstawie pojedynczego uczucia. Oprzyj ocenę o konkretne zadania i informacje. Zobacz też, czy środowisko pozwala uczciwie mówić o trudnościach. Poczucie bycia oszustem jest warte uwagi, ale nie powinno samo decydować o całej Twojej wartości ani zawodowej przyszłości.
Najczęstsze pytania
Pytania i odpowiedzi
Czy syndrom oszusta jest chorobą albo diagnozą?
Nie jest samodzielną diagnozą psychiatryczną w rozumieniu opisanym przez autorów przeglądu z 2020 roku. To popularna nazwa określonego sposobu przeżywania sukcesów, niepewności i obawy przed „zdemaskowaniem”. Jeśli trudności wyraźnie wpływają na życie, warto szukać indywidualnego wsparcia, zamiast samemu stawiać rozpoznanie. [1]
Czy syndrom oszusta występuje także u mężczyzn?
Tak, takie odczucia badano u kobiet i mężczyzn. W przeglądzie Bravaty wyniki porównań między płciami były mieszane, więc nie ma podstaw, by twierdzić, że dotyczy to wyłącznie jednej płci albo że każdy mężczyzna przeżywa to tak samo. [1]
Czy strach przed zdemaskowaniem oznacza, że brakuje mi umiejętności?
Nie musi. Subiektywne poczucie bycia oszustem i rzeczywista wiedza to różne sprawy. Konkretne wyniki, wymagania stanowiska i informacja zwrotna mogą pomóc odróżnić lukę do nauczenia się od uogólnionej obawy. Nie jest to jednak test diagnostyczny.
Czy perfekcjonizm i syndrom oszusta oznaczają to samo?
Nie. Mogą się łączyć, ale nie są tym samym. Perfekcjonizm może dotyczyć ciągłego poprawiania wyniku, a poczucie bycia oszustem — przekonania, że osiągnięcia są niezasłużone i inni wkrótce się o tym przekonają. [1]
Co można zrobić z takim poczuciem w pracy?
Można zacząć od konkretnych faktów o własnej pracy, jasnych kryteriów oceny i rozmowy o potrzebnym wsparciu. Przegląd z 2024 roku wskazuje również próby edukacji, poradnictwa i wsparcia grupowego, ale wyniki były zróżnicowane. Żadna z takich wskazówek nie gwarantuje zmiany. [3]
Bibliografia
Źródła
- Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., Madhusudhan, D. K., Taylor, K. T., Clark, D. M., Nelson, R. S., Cokley, K. O., Hagg, H. K. (2020). Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: a Systematic Review. Journal of General Internal Medicine, 35, 1252–1275. Publikacja internetowa 17.12.2019 r.; DOI: 10.1007/s11606-019-05364-1. Pełny tekst oryginalnego wydawcy, przegląd badań do maja 2018 r. Oryginalna publikacja Springer.
- Feenstra, S., Begeny, C. T., Ryan, M. K., Rink, F. A., Stoker, J. I., Jordan, J. (2020). Contextualizing the Impostor “Syndrome”. Frontiers in Psychology, 11:575024. Publikacja 13.11.2020 r.; DOI: 10.3389/fpsyg.2020.575024. Pełna praca przedstawiająca perspektywę teoretyczną dotyczącą znaczenia otoczenia. Oryginalna publikacja Frontiers.
- Para, E., Dubreuil, P., Miquelon, P., Martin-Krumm, C. (2024). Interventions addressing the impostor phenomenon: a scoping review. Frontiers in Psychology, 15:1360540. Publikacja 28.03.2024 r.; DOI: 10.3389/fpsyg.2024.1360540. Pełny przegląd zakresowy interwencji. Oryginalna publikacja Frontiers.
Męski Słownik Emocji
Nazwij to, co dzieje się pod spodem
Złość, napięcie, wstyd, samotność, lęk czy przeciążenie nie zawsze od razu mają swoją nazwę. Męski Słownik Emocji pomaga przejść od tego, co zauważasz w życiu i w ciele, do bardziej precyzyjnego rozpoznania tego, co czujesz.
Przejdź do Męskiego Słownika Emocji →