Podczas rozmowy z kolegą słyszysz nagle własne zdanie. Ten sam ton, ten sam sposób zamykania tematu, którego używał Twój ojciec. Kiedyś Cię irytował. Teraz powiedziałeś to bez zastanowienia.
To tylko możliwa scena, nie opis każdego domu. Możesz rozpoznać się w niej albo mieć zupełnie inne wspomnienia. Ważniejsze jest pytanie, które czasami pojawia się dopiero po latach: co z ludzi, na których patrzyłeś, naprawdę chcesz zabrać do własnego życia?
Wraz z nim przychodzi drugie. Jeżeli nie chcesz powtarzać niektórych zachowań ojca, od kogo masz się uczyć czegoś innego? Nie musi chodzić o jednego wielkiego bohatera. Czasem chodzi o zwyczajną reakcję, którą widziałeś u kogoś w bardzo zwyczajnym dniu.
Ojciec nie musi być ani pomnikiem, ani przeciwnikiem
Można pamiętać ojca, który ciężko pracował, dotrzymywał słowa i naprawiał rzeczy, z którymi inni nie umieli sobie poradzić. Można też pamiętać, że rzadko przepraszał, nie umiał powiedzieć, kiedy było mu trudno, albo znikał z rozmowy, gdy robiło się niewygodnie.
Oba obrazy mogą należeć do tej samej osoby. Uznanie jego wysiłku nie wymaga usprawiedliwiania zachowań, które raniły. Zauważenie błędów nie musi odbierać znaczenia temu, czego się przy nim nauczyłeś.
Nie każdy ma jednak takie wspomnienia. Niektórzy nie znali ojca, inni doświadczyli zaniedbania albo przemocy. Nie trzeba szukać dobrych lekcji za wszelką cenę ani odnawiać kontaktu z kimś, przy kim nie jest bezpiecznie. Wzorców można szukać także poza rodziną.
Jeśli chcesz lepiej przyjrzeć się samej relacji z ojcem, mamy na Z Męskiej Stronie osobny tekst o relacji z własnym ojcem. Tutaj interesuje nas co innego: wybór konkretnych zachowań, które mogą stać się Twoje.
Wzorzec to sposób działania, nie całe cudze życie
Wyobraź sobie trzy osoby. Pierwsza potrafi przyznać w pracy: „To moja pomyłka”. Druga spokojnie stawia granicę, kiedy ktoś próbuje ją wykorzystać. Trzecia umie przy dziecku odłożyć telefon i naprawdę posłuchać.
Możesz podziwiać każdą z tych rzeczy, nawet jeśli żadnej z tych osób nie chciałbyś naśladować we wszystkim. Nie znasz przecież całego jej życia, wszystkich wyborów i ich konsekwencji.
Warto przy tym oddzielić podziw od zgody na naśladowanie. Możesz doceniać czyjąś skuteczność, lecz nie chcieć sposobu, w jaki traktuje współpracowników. Możesz szanować osiągnięcia, ale nie oddawać za nie własnej rodziny czy zdrowia.
Nie musisz wybierać całego człowieka. Możesz wybrać jedno zachowanie, za które chcesz sam brać odpowiedzialność.
Co badania naprawdę mówią o wzorowaniu się na innych?
Psychologia opisuje różne sposoby, w jakie drugi człowiek może wpływać na nasze cele. W 2015 roku Thekla Morgenroth, Michelle Ryan i Kim Peters zaproponowały model, w którym wzorce pełnią trzy funkcje: pokazują konkretne zachowania, pomagają zobaczyć, że coś jest możliwe, i potrafią inspirować do wysiłku. To rama teoretyczna, a nie badanie, które ustaliło, jakiego wzorca potrzebuje każdy mężczyzna. [1]
Różnica jest praktyczna. Jeśli obserwujesz, jak ktoś uczciwie rozwiązuje spór, widzisz zachowanie. Jeśli pierwszy raz spotykasz mężczyznę, który umie łączyć odpowiedzialną pracę z obecnością w domu, zaczynasz dostrzegać możliwość. A kiedy czyjś sposób życia dodaje Ci odwagi do własnej decyzji, może pojawić się inspiracja.
Żaden z tych przykładów nie nakazuje powtórzenia całego życiorysu osoby, którą obserwujesz. Możesz spróbować jednej rzeczy i sprawdzić, czy rzeczywiście pasuje do Twojego życia.
Co pokazują badania
Model Morgenroth i współautorek porządkuje możliwe funkcje wzorca: zachowanie, wyobrażenie dostępnej drogi i inspirację. Autorzy opisują mechanizmy motywacji, nie ustanawiają listy obowiązkowych męskich cech ani nie dowodzą, że każdy musi mieć jednego mentora. [1]
Mentor pomaga, ale nie jest magicznym rozwiązaniem
Przy okazji wzorców często pojawia się słowo „mentor”. To nie do końca to samo. Można czerpać przykład z czyjegoś zachowania, nawet kiedy tej osoby nie znasz. Mentoring zwykle zakłada rzeczywistą relację, w której ktoś bardziej doświadczony towarzyszy drugiej osobie przez pewien czas.
W przeglądzie badań z 2008 roku Lillian Eby i współautorzy zestawili wyniki dotyczące mentoringu młodzieży, studentów i osób w pracy. Znaleźli związki z korzystnymi wynikami w kilku dziedzinach, ale średnie efekty były na ogół małe. Korzyści różniły się też zależnie od rodzaju relacji. [2]
Inna szeroka analiza, opublikowana w 2011 roku przez Davida DuBois i współpracowników, dotyczyła programów mentoringowych dla młodych osób. Wykazywała przeciętne korzyści, lecz również ich ograniczoną skalę i niepewność co do długotrwałości części efektów. Nie można tych wyników bezpośrednio przenieść na dorosłego mężczyznę, który szuka wzorów w codziennym otoczeniu. [3]
Co pokazują badania
Badania nad mentoringiem sugerują, że wartościowe relacje mogą pomagać, ale nie są automatyczną receptą na rozwój. Przegląd Eby i współautorów obejmował również środowisko zawodowe, a analiza DuBois skupiała się na młodzieży. To dwa różne konteksty. [2] [3]
Dla codziennego życia oznacza to skromny wniosek: nie trzeba szukać „mistrza”, który odmieni wszystko. Można zwyczajnie przebywać wśród ludzi, których sposób działania daje Ci coś do przemyślenia. Sam kontakt z nimi nie gwarantuje zmiany; nadal to Ty decydujesz, co z nim zrobisz.
Na co patrzeć, kiedy ktoś robi na Tobie wrażenie?
Łatwo dostrzec rezultat: firmę, pieniądze, pozycję, świetną formę, pewność mówienia. Trudniej zobaczyć sposób, w jaki człowiek dotarł do tego miejsca i ile inni zapłacili za jego decyzje.
Dlatego zamiast pytać wyłącznie „co osiągnął?”, spójrz również na momenty, które zwykle nie trafiają do opowieści o sukcesie:
- Co robi, kiedy popełni błąd i ktoś mu go pokaże?
- Jak traktuje osobę, od której niczego nie potrzebuje?
- Czy dotrzymuje słowa także wtedy, gdy staje się to niewygodne?
- Co dzieje się z jego spokojem, kiedy ktoś ma odmienne zdanie?
- Czy umie zachować granicę, nie upokarzając drugiego człowieka?
To nie jest naukowy test charakteru. To propozycja patrzenia na zachowania, które możesz później sam wybrać albo odrzucić. Popularność i siła głosu nie odpowiadają na te pytania.
Nie ograniczaj się do jednego męskiego autorytetu
Ktoś z rodziny może pokazać Ci cierpliwość. Starszy kolega – spokojne podejmowanie decyzji. Przyjaciel – umiejętność przepraszania. Współpracowniczka – granicę stawianą bez ataku. Trener – konsekwencję bez pogardy wobec słabszych.
Nie ma potrzeby udowadniać, że każda ważna lekcja musi przyjść od mężczyzny. Tematem są męskie wzorce, bo pytamy, jak mężczyzna buduje swoją drogę. Dobre zachowanie nie ma jednak obowiązkowo jednej płci.
Sam pomysł czerpania z wielu przykładów jest tutaj propozycją redakcyjną, a nie wynikiem badania pokazującego „optymalną liczbę mentorów”. Ma jedną praktyczną zaletę: nie musisz rozstrzygać, czy ktoś jest całkowicie godny naśladowania, żeby zauważyć coś wartościowego w jego postępowaniu.
Możesz nawet dojść do wniosku, że ojciec nauczył Cię odpowiedzialności, ale sposobu rozmawiania o trudnych sprawach uczysz się od kogoś innego. Nie trzeba z tego robić sądu nad całym jego życiem.
Męski Słownik Emocji
Duma
Możesz czuć dumę nie tylko z wyniku, ale także z tego, jak postąpiłeś: uczciwie, spokojnie, bez szukania widowni. To już Twój wybór, nawet jeśli ktoś wcześniej pokazał Ci podobną drogę.
Zobacz hasło →
Uważaj na gotowe role sprzedawane jako siła
W internecie łatwo znaleźć wyraziste postaci, które mówią, jak mężczyzna powinien pracować, zarabiać, wychowywać dzieci i zachowywać się w relacji. Część ich rad może być rozsądna. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy przestajesz sprawdzać, czy rada pasuje do realnych ludzi w Twoim życiu.
Ktoś może brzmieć przekonująco, a mimo to upraszczać cudze problemy. Może mówić o granicach, ale rozumieć je jako kontrolę. Może opowiadać o niezależności w sposób, który zostawia człowieka bez żadnych bliskich relacji.
Przydatne jest proste rozróżnienie: czy to, czego słuchasz, zwiększa Twoją odpowiedzialność za własne decyzje, czy tylko daje Ci gotową odpowiedź na wszystko?
O znaczeniu samego pojęcia męskości i jego współczesnych interpretacjach piszemy szerzej w artykule „Męskość – czym jest? Definicja, wzorce i współczesne znaczenie”. Tutaj chodzi o codzienną praktykę patrzenia na ludzi, nie o kolejną definicję męskości.
Cztery pytania, zanim uznasz kogoś za wzór
Nie potrzebujesz formularza ani wielkiej deklaracji. Wystarczy kilka pytań, kiedy czyjeś zachowanie szczególnie przyciąga Twoją uwagę.
Cztery kroki
Sprawdź zachowanie, zanim je przejmiesz
01. Co dokładnie podziwiam?
Jedną decyzję, sposób rozmowy, pracę, odwagę przyznania się do błędu? Nazwij zachowanie, nie całą osobę.
02. Jaki jest jego koszt?
Czy podobne działanie wymaga ode mnie rezygnacji z czegoś, co naprawdę jest ważne w moim życiu?
03. Jak ta osoba traktuje innych?
Nie patrz tylko na osiągnięcie. Zobacz, jak zachowuje się wobec słabszych i w zwykłym konflikcie.
04. Czy to nadal mój wybór?
Czy chcę tak działać, gdy nikt mnie nie pochwali i gdy osoba będąca wzorem nigdy się o tym nie dowie?
Możesz okazać szacunek i wybrać inaczej
Być może Twój ojciec uważał, że pracę należy stawiać przed odpoczynkiem. Możesz docenić jego wytrwałość, a jednak zdecydować, że nie chcesz wracać do domu zawsze niedostępny. Być może stawiał na milczenie podczas konfliktu. Możesz rozumieć, skąd brała się jego ostrożność, a mimo to nauczyć się wracać do rozmowy.
To nie musi być publiczny bunt przeciw rodzinie. Czasem wystarczy niewielka, konsekwentna zmiana w tym, jak postępujesz.
Jak to powiedzieć
Jeśli relacja z ojcem jest bezpieczna i rzeczywiście chcesz o tym z nim rozmawiać, możesz nazwać różnicę bez oceniania całego jego życia.
„Doceniam, ile nas nauczyłeś pracowitością. Ja chcę też nauczyć się odpoczywać i częściej być naprawdę w domu”.
Nie potrzebujesz jednak jego zgody, by wybrać własny sposób życia. Jeśli taki kontakt nie jest dla Ciebie bezpieczny, nie masz obowiązku podejmować rozmowy.
Gdy przestajesz dopasowywać się do cudzej opowieści o sukcesie, może pojawić się przyjemne poczucie spójności. W Męskim Słowniku Emocji opisujemy je także przez hasło „Wierność sobie”.
Męski Słownik Emocji
Wierność sobie
Możesz uczyć się od innych i jednocześnie sprawdzać, czy ich wybory pasują do Twoich wartości. To nie sprzeczność. Podziw nie musi oznaczać rezygnacji z własnego głosu.
Zobacz hasło →
Najważniejsze nie jest to, kogo przypominasz
Po latach możesz zauważyć w sobie ślady wielu osób. Ojca. Matki. Kogoś z pracy. Przyjaciela, który pewnego dnia spokojnie powiedział trudną prawdę. Człowieka, z którym nie zawsze się zgadzasz, ale któremu ufasz w konkretnych sytuacjach.
Nie musisz z tych śladów układać idealnego portretu mężczyzny. Lepiej zapytać, co z nich zostaje w Twoim zachowaniu wtedy, gdy jest trudno: kiedy trzeba ponieść konsekwencje decyzji, powiedzieć „nie wiem”, przyznać się do błędu lub zostać przy kimś bez natychmiastowego rozwiązania.
To właśnie wtedy kończy się samo oglądanie wzorców. Zaczyna się Twoje działanie.
Najczęstsze pytania
Pytania i odpowiedzi
Czy ojciec musi być wzorem do naśladowania?
Nie ma takiego obowiązku. Możesz widzieć u niego zachowania, które chcesz zachować, i takie, których nie chcesz powtarzać. Jeśli ojciec był nieobecny lub krzywdzący, nie musisz go idealizować ani utrzymywać kontaktu po to, żeby mieć „męski wzorzec”.
Czy mężczyzna może mieć kilka różnych wzorców?
Tak, możesz uczyć się różnych zachowań od różnych ludzi. Ktoś może być dla Ciebie przykładem odpowiedzialności zawodowej, ktoś inny rozmowy w konflikcie. Nie chodzi o znalezienie określonej liczby osób, lecz o samodzielną ocenę konkretnych zachowań.
Gdzie szukać przykładów, jeśli ojciec był nieobecny?
Przyjrzyj się ludziom, których zachowanie możesz rzeczywiście obserwować: znajomym, krewnym, współpracownikom, prowadzącym zajęcia czy osobom ze swojej społeczności. Nie muszą być sławni ani starsi. Jeśli potrzebujesz wsparcia w przeżywaniu trudnej historii rodzinnej, sama obserwacja wzorców nie musi wystarczyć.
Jak odróżnić autorytet od kogoś, kto tylko robi wrażenie?
Nie oceniaj wyłącznie tonu głosu, osiągnięć i popularności. Zobacz, jak ktoś reaguje na własny błąd, na odmowę i na cudzą słabość. To praktyczna propozycja obserwacji, nie naukowy test dający pewny wynik.
Czy po czterdziestce nadal można uczyć się od innych?
Można, choć to, czy dana relacja naprawdę Ci pomaga, zależy od wielu okoliczności. Badania nad mentoringiem obejmują również środowisko pracy, ale ich przeciętne korzyści nie są gwarancją dla każdej osoby. Uczenie się jednej dobrej praktyki nie wymaga oddawania komuś steru nad własnym życiem. [2]
Bibliografia
Źródła
- Morgenroth, T., Ryan, M. K., Peters, K. (2015). The Motivational Theory of Role Modeling: How Role Models Influence Role Aspirants’ Goals. Review of General Psychology, 19(4), 465–483. Opublikowano online 1 grudnia 2015 r. DOI: 10.1037/gpr0000059. Weryfikacja na podstawie abstraktu i metadanych oryginalnego wydawcy. Oryginalna publikacja.
- Eby, L. T., Allen, T. D., Evans, S. C., Ng, T., DuBois, D. L. (2008). Does Mentoring Matter? A Multidisciplinary Meta-Analysis Comparing Mentored and Non-Mentored Individuals. Journal of Vocational Behavior, 72(2), 254–267. DOI: 10.1016/j.jvb.2007.04.005. Przeczytano abstrakt i metadane w uczelnianym repozytorium współautorki. Oryginalne opracowanie w repozytorium uczelni.
- DuBois, D. L., Portillo, N., Rhodes, J. E., Silverthorn, N., Valentine, J. C. (2011). How Effective Are Mentoring Programs for Youth? A Systematic Assessment of the Evidence. Psychological Science in the Public Interest, 12(2), 57–91. DOI: 10.1177/1529100611414806. Oryginał wydawcy: metadane; wnioski sprawdzono również w oficjalnym omówieniu Association for Psychological Science. Artykuł u wydawcy; oficjalne omówienie badania.
Męski Słownik Emocji
Nazwij to, co dzieje się pod spodem
Złość, napięcie, wstyd, samotność, lęk czy przeciążenie nie zawsze od razu mają swoją nazwę. Męski Słownik Emocji pomaga przejść od tego, co zauważasz w życiu i w ciele, do bardziej precyzyjnego rozpoznania tego, co czujesz.
Przejdź do Męskiego Słownika Emocji →