Kończysz ważny projekt. Były nerwy i sporo pracy, ale wreszcie jest wynik. Ktoś gratuluje, ty odpowiadasz „dzięki” i przez moment naprawdę się cieszysz. Wieczorem zamiast odpocząć zaczynasz jednak myśleć, co powinieneś osiągnąć następnie.
Może to zwykła ochota na dalszy rozwój. A może trudno ci zostać przy tym, co już zrobiłeś, bo następny sukces ma wreszcie odpowiedzieć na pytanie: „Czy jestem wystarczająco dobry?”. Dwie różne motywacje mogą wyglądać z zewnątrz podobnie.
Ambicja pomaga iść do przodu. Nie musi być niekończącym się egzaminem z twojej wartości.
Kiedy ambitny cel staje się sprawdzianem człowieka?
Chcesz dobrze zarabiać, poprowadzić firmę, zrobić coś własnego albo zdobyć nowe umiejętności. Wysokie cele nie są problemem. Osiągnięcia mogą dawać radość, większą samodzielność i bezpieczeństwo. Trudność zaczyna się wtedy, gdy od wyniku uzależniasz ocenę całego siebie.
Po nieudanym zadaniu możesz pomyśleć: „Źle to zaplanowałem, spróbuję inaczej”. Możesz też usłyszeć w sobie: „Skoro mi nie wyszło, jestem nikim”. Pierwsze zdanie dotyczy działania. Drugie staje się wyrokiem dla człowieka.
Nie jest to test psychologiczny. Jedna trudna reakcja niczego nie diagnozuje. Warto jednak zobaczyć, czy z czasem nie zaczynasz szukać potwierdzenia swojej wartości wyłącznie w kolejnych pochwałach i rezultatach.
Skąd przekonanie, że męskość trzeba ciągle potwierdzać?
W niektórych rodzinach i środowiskach chłopak słyszy, że mężczyzna powinien zawsze dawać radę. Potem dochodzą kolejne wymagania: zarób więcej, nie pokazuj słabości, porównuj się z innymi. Zaradność i odpowiedzialność są cenne. Ale wymaganie czegoś od siebie nie musi oznaczać, że dopiero po zdanym sprawdzianie zasługujesz na szacunek.
Co pokazują badania
Joseph Vandello i współautorzy opisali w 2008 roku pięć badań dotyczących społecznego postrzegania męskości. W badanych grupach występowało przekonanie, że status mężczyzny trzeba zdobywać i potwierdzać. W eksperymencie z informacją o wyniku niezgodnym ze stereotypową rolą płciową zaobserwowano u badanych mężczyzn silniejsze oznaki zagrożenia. Wyniki pochodzą z określonego amerykańskiego kontekstu i nie dowodzą, że wszyscy mężczyźni odczuwają taką presję. [1]
Możesz lubić współzawodnictwo i być dumny ze swojego wysiłku. Nie musisz jednak traktować niepowodzenia jak dowodu, że jesteś „mniej męski”. Osiągnięcie może mówić wiele o twojej pracy, ale nie musi opisywać całego człowieka.
Męski Słownik Emocji
Wstyd
Kiedy wynik staje się oceną całego siebie, niepowodzenie może wywołać wstyd. „Przegrałem” nie musi przecież oznaczać „jestem przegrany”.
Zobacz hasło →
Co się dzieje, gdy wartość zależy od wyniku?
Wyobraź sobie dwie osoby, którym nie udał się ważny egzamin. Obie mogą być zawiedzione. Jedna widzi informację o brakach w przygotowaniu. Druga odnosi ocenę do całej swojej wartości. W tej drugiej sytuacji problem przestaje dotyczyć tylko egzaminu.
Jennifer Crocker i Connie Wolfe zaproponowały model warunkowego poczucia własnej wartości. Opisuje on, dlaczego samoocena może być szczególnie wrażliwa na sukces i porażkę w dziedzinach, od których człowiek uzależnia to, ile jest wart. Jest to model teoretyczny dotyczący ludzi ogólnie, nie wyłącznie mężczyzn. Nie przewiduje identycznej reakcji u każdego. [2]
Jennifer Crocker i Lora Park przeanalizowały następnie koszty ciągłego zabiegania o potwierdzenie własnej wartości. Według ich przeglądu takie dążenie może dawać krótką ulgę po sukcesie, ale w obliczu porażki utrudniać uczenie się, samoregulację lub relacje. Autorki same zastrzegają, że przywoływane badania nie zawsze bezpośrednio mierzyły ten rodzaj motywacji i nie każdy człowiek ponosi wszystkie wskazane koszty. [3]
Możesz więc pracować bardzo ciężko z różnych powodów. Czasem zależy ci na zadaniu. Innym razem najbardziej boisz się, że brak wyniku odbierze ci uznanie. Nawet jeśli oba motywy współistnieją, warto je rozpoznawać.
Ambicja nie musi znikać, gdy przestajesz się udowadniać
Nie ma tylko dwóch możliwości: bezustannie wygrywać albo całkowicie odpuścić. Można mieć wysoki cel i nie traktować każdej przeszkody jako świadectwa braku wartości. Można też nadal chcieć pochwały — nie trzeba udawać, że opinia innych nie ma żadnego znaczenia.
Nie musisz rezygnować z celu. Możesz przestać używać go jako dowodu, że zasługujesz na szacunek.
Spróbuj odróżnić zdanie „chcę się tego nauczyć” od „muszę być najlepszy, bo inaczej nikt mnie nie doceni”. Oba mogą pchać do działania. Ale kiedy drugie zaczyna rządzić wszystkim, trudniej czerpać satysfakcję z samej drogi.
Męski Słownik Emocji
Duma
Możesz odczuwać dumę z wysiłku lub dobrze wykonanej pracy, nawet jeśli nikt nie wręczy ci nagrody. Własna satysfakcja nie wymaga uznawania innych za gorszych.
Zobacz hasło →
Czy cel jest naprawdę twój?
Zanim zapytasz „jak to osiągnę?”, czasem warto zapytać „po co to robię?”. Awans może znaczyć, że chcesz rozwijać kompetencje. Może też być próbą udowodnienia komuś, kto dawno przestał cię oceniać, że się mylił. Ten sam wynik nie musi znaczyć dla dwóch osób tego samego.
Co pokazuje badanie celów
Kennon Sheldon i Andrew Elliot w pracy z 1999 roku analizowali cele zgodne z osobistymi zainteresowaniami i wartościami. W ich modelu większa zgodność celu z tym, co człowiek uznaje za własne, wiązała się z bardziej wytrwałym wysiłkiem, większą szansą realizacji oraz większymi korzyściami dla dobrostanu po osiągnięciu celu. Analiza obejmowała trzy podłużne zbiory danych. Nie oznacza to, że każdy cel wybrany samodzielnie musi się udać albo zapewni szczęście. [4]
Nie chodzi zatem o obowiązek wybierania wyłącznie łatwych i przyjemnych zajęć. Można podejmować trudne zobowiązania, bo są ważne. Różnica polega na tym, czy jesteś w stanie nadać temu wysiłkowi własny sens, czy jedynie uciekasz przed cudzą oceną.
Cztery pytania przed kolejnym wielkim celem
To autorskie pytania do refleksji, a nie zweryfikowany test psychologiczny ani metoda terapeutyczna. Nie musisz nikomu pokazywać odpowiedzi.
Cztery kroki
Zanim powiesz sobie „muszę więcej”
01. Dla kogo to robię?
Czy naprawdę wybrałem ten cel, czy przede wszystkim boję się cudzej oceny?
02. Co zostaje bez oklasków?
Czy nadal byłoby to ważne, gdyby nikt nie zobaczył wyniku?
03. Co znaczyłaby porażka?
Informację o zadaniu czy wyrok o mnie jako człowieku?
04. Jaką cenę płacę?
Czy cel mieści się jeszcze obok snu, zdrowia i bliskich relacji?
Własna miara sukcesu nie musi być mała
Możesz nadal marzyć o świetnej pracy, dużej firmie czy trudnym osiągnięciu. Warto tylko zostawić trochę miejsca również na rzeczy, za które nikt nie przyzna medalu: dotrzymać słowa, być obecnym w rozmowie, potrafić przyznać się do błędu, nauczyć się czegoś od początku.
Gdy usłyszysz w sobie „muszę to zdobyć, inaczej jestem nikim”, możesz spróbować oddzielić ocenę zadania od oceny siebie. Nie jest to prosty sposób na usunięcie napięcia i nie musi od razu zadziałać. To jedynie inny punkt wyjścia do własnej rozmowy.
O poczuciu własnej wartości związanym z konkretnym zawodem przeczytasz osobno w artykule Praca a poczucie własnej wartości. O tym, co zostaje po utracie statusu, piszemy w Męskości po porażce. Zewnętrzną presję osiągnięć opisuje tekst „Facet powinien dowozić”.
Najczęstsze pytania
Pytania i odpowiedzi
Czy ambicja jest czymś złym?
Nie. Chęć rozwoju, zarabiania, uczenia się i tworzenia może być ważną częścią życia. Warto tylko odróżniać własny cel od przekonania, że wynik rozstrzyga o całej wartości człowieka.
Po czym poznać, że chcę coś komuś udowodnić?
Możesz zapytać, czy nadal zależałoby ci na celu bez pochwał oraz co dla ciebie oznacza niepowodzenie. To pytania pomocnicze, nie diagnoza.
Czy sukces może wpływać na poczucie własnej wartości?
Tak, szczególnie w dziedzinach, od których mocno uzależniamy samoocenę. Taki model przedstawiają Crocker i Wolfe, ale nie opisuje on identycznych reakcji każdego człowieka. [2]
Czy każdy mężczyzna musi potwierdzać swoją męskość?
Nie. Badania Vandello i współautorów opisują określone normy oraz reakcje w badanych grupach, nie niezmienną cechę wszystkich mężczyzn. [1]
Co zrobić, gdy po sukcesie znowu czuję presję?
Możesz sprawdzić, czy naprawdę potrzebujesz kolejnego celu, odpoczynku, rozmowy czy odłączenia się od porównań. Jeśli napięcie długo się utrzymuje i mocno utrudnia codzienność, warto rozważyć profesjonalne wsparcie.
Bibliografia
Źródła
- Vandello, J. A., Bosson, J. K., Cohen, D., Burnaford, R. M., Weaver, J. R. (2008). Precarious manhood. Journal of Personality and Social Psychology, 95(6), 1325–1339. DOI: 10.1037/a0012453. Oryginalny artykuł — PDF.
- Crocker, J., Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623. DOI: 10.1037/0033-295X.108.3.593. Sprawdzono oryginalny abstrakt i dane bibliograficzne. PubMed — abstrakt.
- Crocker, J., Park, L. E. (2004). The costly pursuit of self-esteem. Psychological Bulletin, 130(3), 392–414. DOI: 10.1037/0033-2909.130.3.392. Oryginalny artykuł — PDF.
- Sheldon, K. M., Elliot, A. J. (1999). Goal striving, need satisfaction, and longitudinal well-being: the self-concordance model. Journal of Personality and Social Psychology, 76(3), 482–497. DOI: 10.1037//0022-3514.76.3.482. Sprawdzono oryginalny abstrakt i dane bibliograficzne. PubMed — abstrakt.
Męski Słownik Emocji
Nazwij to, co dzieje się pod spodem
Złość, napięcie, wstyd, samotność, lęk czy przeciążenie nie zawsze od razu mają swoją nazwę. Męski Słownik Emocji pomaga przejść od tego, co zauważasz w życiu i w ciele, do bardziej precyzyjnego rozpoznania tego, co czujesz.
Przejdź do Męskiego Słownika Emocji →